Zaur Ustac – Kimə nağıl kimi, kimə həqiqət…

zaurustac

Kimə nağıl kimi, kimə həqiqət…

(Min şükür Uca Yaradana…)

Əlimdə olanım yalnızca sevgi,

Kimə sığal kimi, kimə bir sillə.

Bütün əngəlləri aşdım onunla,

Kimə noğul kimi, kimə bir güllə.

* * *

“Sim-sim”- lə açılıb bağlı qapılar,

Kimə nağıl kimi, kimə həqiqət.

“Lənət”-lə yıxılıb cağlı yapılar,

Kimə çuğul kimi, kimə fəlakət.

* * *

Ustacam, tacımı verib Yaradan,

Kimə ağıl kimi, kimə məharət.

Bəxtimi şükürlə almışam ondan,

Kimə nağıl kimi, kimə həqiqət…

09.06.2019. (09:36 – 19’)

Müəllif: Zaur Ustac

© Zaur USTAC,2019. Bakı.
WWW.YAZARLAR.AZ və WWW.USTAC.AZ

Advertisements

“Cahana sığmazam” adlı ədəbi almanaxın təqdimat mərasimi keçirilib.

nesımı-almanaxı

Bu gün – 20 may 2019 – cu il tarixində Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin “Natəvan” klubunda ədəbi ictimaiyyət və poeziyasevərlərin iştirakı ilə “Nəsimi ili” çərçivəsində böyük Azərbaycan şairi, filosof-alim, mütəfəkkir İmadəddin Nəsiminin anadan olmasının 650 illiyi münasibətilə çap olunmuş “Cahana sığmazam” adlı ədəbi almanaxın təqdimat mərasimi keçirilib. “Elm və təhsil” nəşriyyatında Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin birinci katibi, Xalq şairi Fikrət Qocanın məsləhətçiliyi və AYB-nin üzvü, Beynəlxalq Rəsul Rza ədəbi mükafatı laureatı, Prezident mükafatçısı, şair Balayar Sadiqın redaktəsi, eyni zamanda AYB-nin üzvü, Beynəlxalq Rəsul Rza ədəbi mükafatı laureatı, şair Tahirə Məğrurla birlikdə tərtibatçılığında ərsəyə gəlmiş kitab böyük maraqla qarşılanmışdır. Bu poeziya almanaxında klassiklərdən Nəsimi, Rəsul Rza, Əli Kərimlə yanaşı, müasirlərimiz olan tanınmış söz adamları Fikrət Qoca, Firuzə Məmmədli, Oqtay Rza, Əbülfəz Ülvi, Damət Salmanoğlu, Sabir Zamanlı, Zaur Ustac və başqa müxtəlif ədəbi nəsillərin və çoxçeşidli ədəbi-bədii düşüncəyə malik qələm sahiblərinin şeirləri toplanıb. Bu gözəl mədəniyyət hadisəsi münasibəti ilə bütün ədəbiyyatsevərləri təbrik edir və qələm sahiblərinə yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzu edirik.

USTAC.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

ZAUR USTAC – OLSUN

zaurustac

OLSUN

(B: 01:14)

Bir ümid işığı yandı bu axşam,

Cırtdan tərəfindən görülən olsun…

Gecənin bağrında zərrə bəsimdi,

Yetər ki, sonadək sürülən  olsun…

* * *
Bu əllər uzanıb haçandıır sənə,

Bir iriz, bir cığır, yol  göstər  mənə,

Gələrəm, baxmaram; uzuna, enə,

Lap elə, Musaya verilən olsun…

* * *

Qoy keçsin səhradan, ya da meşədən,

Yarağım, əsləhəm; qələm, tişədən,

Ruhuma qida ver, görklü rişədən,

Qoy daşdan, qayadan sorulan  olsun…

* * *

Qoy, dahi Nəsimi olsun yoldaşım,

Xətai qoy olsun, mənim qəmdaşım,

Nadiri, Qacarı eylə sirdaşım,

Dostum dost yolunda dirilən olsun…

* * *

Ustacam, dilimdə şükür bitibdi,

Bütün dualarım Sənə yetibdi,

Bu xətb qulunun səmti itibdi,

Nişan ver, bir yana  varılan olsun….

 

(Q: 01: 36)

20.05.2019. Bakı. (01:36 – 22’)

Müəllif: Zaur Ustac

© Zaur USTAC,2019. Bakı.
WWW.YAZARLAR.AZ və WWW.USTAC.AZ

TOFİQ QƏBUL – KÖKSÜNDƏ SÖZ DÖYÜNƏN ŞAİR…

tofiq qebul
Tofiq Qəbul Naxçıvan ədəbi mühitində yazıb-yaradan, yazı üslubu və fikrin ifadəsində özünəməxsusluğu ilə seçilən şairlərdəndir. Onun yaradıcılığı, hər şeydən əvvəl, xalqının bədii sərvətinə söykənir. Dünya ədəbiyyatı nümu­nələrini öz təfəkkür süzgəcindən keçirən şair milli özünüdərki ön sıraya çıxarır və əsərlərində məhəlli düşüncə ilə deyil, sırf milli düşüncə ilə çıxış edir.
Tofiq Məmmədsadıq oğlu Qəbulov- Tofiq Qəbul 1957-ci il noyabr ayının 3-də Ağcabədi rayonunun Üzeyirkənd kəndində anadan olmuşdur. O, hələ kiçik yaşlarından atasını itirmiş, 1959-cu ildə ailəsi ilə birlikdə Naxçıvana gələrək bütün həyatını bu torpağa bağlamışdır. Vaxtı ilə Ermənistanda yaşayan valideynləri didərgin həyatı sürmüş, onların yaşamaq uğrunda mübarizəsi, iqtisadi çətinliklər balaca Tofiqin yaddaşında dərin izlər qoymuşdur. Təsadüfi deyil ki, şairin bir çox şeirlərində həyatın bu acı səhifəsi öz əksini tapmışdır:
Bir payız günündə dünyaya gəldim,
Açdım gözlərimi, ayazı gördüm.
Görünür, bu da bir alın yazısı,
Tanrım qismətimə nə yazır gördüm.
(“Gördüm”)
Tofiq Qəbul orta məktəbi bitirdikdən sonra 1975-ci ildə Naxçıvan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun (indiki Naxçıvan Dövlət Universiteti) dil-ədəbiyyat fakültəsinə daxil olmuş, 1979-cu ildə təhsilini tamamlayaraq Babək rayonunun Nehrəm, Alagöz-məzrə kəndlərində müəllimlik etmişdir. Hazırda o, Naxçıvan şəhərindəki 10 saylı orta məktəbdə çalışmaqdadır.
Tofiq hələ tələbəlik illərində yaradıcılıqla məşğul olmuş, 1980-ci ildə “Azərbaycanım mənim” adlı şeirini Babək rayonunda çıxan “Əmək bayrağı” (indiki “Şərqin səhəri”) qəzetində nəşr etdirmişdir. Həmin ildən başlayaraq onun şeir və hekayələri, elmi-pedaqoji məqalələri respublika qəzetlərində müntəzəm çap olunur. Tofiq Qəbul 2005-ci ildə ilk şeir və hekayələr kitabını (“Döndün qövsi-qüzehə”. Məktəb nəşriyyatı) çap etdirir. 2006-cı ildə onun “Nuhçıxan Naxçıvan” (“Əcəmi” nəşriyyatı) və 2008-ci ildə “Köksüm altda söz döyünür” (“Əcəmi” nəşriyyatı) şeir kitabları işıq üzü görür.
Hazırda şair “Qarabağdır Azərbaycan” şeirlər kitabını çapa hazırlayır. Tofiq Qəbul 2009-cu ilin yanvar ayından Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.
Tofiq Qəbul sözə məsuliyyətlə yanaşan şairdir:
Hər söz xalı üstə açan butadır,
Hər buta mənadır, sirli dənizdir.
Gəl sözü heç zaman ucuz tutmayaq,
Söz də kimliyimiz, mənliyimizdir
-deyən şair hansı mövzuda yazırsa-yazsın, sevgisini, qanından, canından keçirdiyi düşüncələrini ortaya qoymağa can atır. Vətən Tofiq Qəbulun poeziyasında böyük fərəh, iftixar, eyni zamanda, qəlb ağrısı, qəlb çırpıntısıdır. Onun “Azərbaycanım mənim”, “Tanrının göy çadırı”, “Vətən”, “Sözün dəyəri”, “Yurdumun xəritəsi”, “Azərbaycanım”, “Qarabağdır Azərbaycan” və başqa şeirlərində Azərbaycan sonu olmayan ümmandır, coşub-daşan vulkandır, yaralanmış anadır.
O, 20 noyabr 1990-cı ildə yazdığı “Üçrəngli bayrağım” şeirində yenidən Vətənin azad səmasında qanadlanan üçrəngli bayrağımızı tərənnüm edir:
Qəlbin titrəyişindən
Yenə qalxdın, ucaldın.
Döndün qövsi-qüzehə,
Bu torpaqdan güc aldın,
Üçrəngli bayrağım!

Göylüyün türklüyümdür,
Qırmızındır varlığım.
Yaşılın qovuşduğum,
Haqla bəxtiyarlığım,
Üçrəngli bayrağım!
Şair bəzən yaralı Vətənin ağrı-acısına dözə bilmir, misra-misra ağlayır, kədərini oxucu ilə bölüşdürür:
Xocalı qatili cəzasız gəzir,
Laçını tapdayır, Şuşanı əzir.
Millətim bu dərdə bəs necə dözür?
Bir sevgi hönkürür qəlbimdə mənim.
(“Bir sevgi hönkürür”)
Lakin şairin bu iztirabları başqa bir şeirində atəşli bir ümid olur, Vətən torpağının azadlığı, bütövlüyü qarşısıalınmaz istəyə çevrilir:
Xankəndim əlacım, Şuşam dərmanım,
Həsrətin kökünü qazacağam mən.
Döyüşən ordunla, Azərbaycanım,
Bütövlük dastanı yazacağam mən.
(“Bütövlük dastanı yazacağam”)
Cənub mövzusu da Tofiq Qəbulun əsas mövzularındandır. Onun “Soruşma haralısan”, “Bütövlük”, “Haralısan söyləmə”, “Cənublu soydaşıma”, “Sən özün üzr istə”, “Yol gözləyən gözlərim” və başqa şeirlərində Arazın o tayı sevgi sahilinə dönür, Təbriz qürurla səslənir, “Cənublu soydaşıma” şeirində şair qardaşların bir-birinə get-gəl etməsini alqışlayır, buna sevinir:
Cənublu soydaşım, səni şən gördüm,
Açan hər çiçəkdə təbəssümün var.
Qardaşı qardaşa qovuşan gördüm,
Titrədi qəlbimdə incə duyğular…

…Ana torpağımız paralansa da,
Ruhumuz, qəlbimiz paralanmayıb.
Şanlı tariximiz yaralansa da,
Milli varlığımız yaralanmayıb…
Tofiq Qəbulun poeziyasında Naxçıvan torpağının, eləcə də, Naxçıvan şəhərinin tə­rən­nümü mühüm yer tutur. Onun “Atabəylər türbəsi önündə düşüncələr”, “Yaşa, şəhərim, yaşa”, “Nuhçıxan Naxçıvan”, “Qızlar bulağı”, “Tablo”, “Ehram”, “Haçadağ”, “Şəhərim”, “Heykəllər şəhəri”, “Naxçıvan-yaşıl ada” və başqa şeirlərində Naxçıvanın qədimliyi, gözəlliyi, qüruru, əzəməti öz əksini tapır. Şairin “Köhnə qala”, “Nuh peyğəmbərin türbəsi” şeirlərində bir daha bu torpağın müqəddəsliyindən söhbət açılır. Bu şeirlərdə şair Naxçıvanı ilk insan məskəni, mədəniyyət beşiyi adlandırır. Şair şeirlərinin birində (“Qəhrəman ada”) ana torpaqdan-Azərbaycandan ayrı düşən, daim düşmən əhatəsində və təhdidlərində yaşayan, lakin sınmayan, əyilməyən, quran, yaradan Naxçıvanın harayını dünyanın kar qulağına çatdırmağa çalışır:
Ehey! Cənab coğrafiyaşünaslar!
Yığıncağa toplaşın,
Sizə mühüm bir təklifim var!
Nə qədər ki, həqiqət ərşə çəkilib,
Nə qədər ki, ədalət şişə çəkilib,
Nə qədər ki, davam edir blokada,
Dünya xəritəsində qeyd olunsun
Naxçıvan adlı qəhrəman “ada”!
Tofiq Qəbulun şeirlərində hər hansı bir canlı və ya cansız əşya tipikləşir, dərin məna daşıyan rəmzə çevrilir. Onun şeirləri fikir yüklüdür. O, təsvir etdiyi əşyanın məna qatlarına enir və həmin əşya oxucunun gözlərində ülviləşir, azadlıq aşiqinə dönür. Bu mənada şairin “Bu çiçək”, “Novruzgülü”, “Qar dənəsi”, “Pərvanə”, “Qartal”, “Quşlar”, “Tonqal”, “Fil”, “Bala quşcuğaz” və başqa onlarla şeiri dediklərimizə parlaq misaldır. Şair “Pərvanə” adlı şeirində pərvanəyə özünəməxsus tərzdə yanaşır, qələmin gücü ilə bu kiçik vücud heyrətamiz qəhrəmana, fədakar aşiqə çevrilir:
…Əlimlə qovuram onu kənara,
Deyirəm: “Toxunma oda, xatadır”.
Mən deyən söz hara, pərvanə hara,
Çəkinmir, özünü alova atır.

Çırağa toxunub sönür qanadı,
Sürüşüb yavaşca masaya düşür.
Onu məhv elədi eşqi, inadı,
Çırağın şöləsi baxdım titrəşir.

Bu kiçik vücudda eşqə bax, Allah!
Yanıb kül olmaqdan o kam alırmış.
Həyat çox gözəldir, bilirəm, ancaq
Mənalı ölüm də gözəl olurmuş.
Yaxud “Bala quşcuğaz” şeirində yuvasından və anasından ayrı düşən, hələ uçmağı bacarmayan bala quşcuğazın təhlükələrlə üzləşməsi şairi həyəcanlandırır. Şair onu özünə güvənməyə, mübarizəyə çağırır:
Aman! Təhlükələr girdabındasan.
Sənin ən qorxulu saatlarındır.
Sıyır inadını, sıyır, quşcuğaz,
Sıyır qanadını, sıyır, quşcuğaz.
Sənin qurtuluşun qanadlarındır!
Əlli yaş. Bir çox şeirlərində şairi bu rəqəm narahat edir. Bu yaş payız fəsli ilə həmahəngdir:
…Gəlir əlli yaşım-ömrün zirvəsi,
İllər saçlarımda ağappaq yazı.
Bu gün kədərimin səbəbi elə
Ömür payızıdır, ömür payızı.
(“Payız”)
Lakin bu kədər şairi ümidsizlik girdabına sürükləmir. Başqa bir şeirində şair yenidən dirçəlir, ağ saçlarını geriyə atıb ümidlə irəliyə baxır.
Ağ saçımı geri atıb
Önə baxdım, şükür, Allah!
Əlli yaş zirvə deyilmiş,
Qarşıdadır ömür-sabah!
(“Əlli yaş zirvə deyilmiş”)
Tofiq Qəbul həm də uşaq şeirlərinin müəllifidir. Onun kitablarında 30-a qədər uşaq şeiri toplanmışdır. Bu şeirlərin bir çoxu-“Şərtim var ha!”, “Tərs şəkillər”, “Yeddi rəng”, “Günəbaxan və günəş”, “Uçan xalça”, “Pişik”, “Balıqlar” və başqaları ustalıqla yazılmışdır. Bu şeirlərdə uşaqların yaş xüsusiyyətləri, onların düşüncə tərzi, qəribəlikləri inandırıcı şəkildə öz əksini tapmışdır.
Məhəbbət lirikası Tofiq Qəbulun yaradıcılığında özünəməxsus rəngdə və çalardadır. Əgər onun gənclik illərində qələmə aldığı məhəbbət şeirlərində çılğın istək, inam, ümid hissi varsa, (Məsələn, “Sevgi”, “Novella” şeirlərində) müəyyən yaşdan sonra bu istək, bu sevgi əlçatmaz həsrətə çevrilir. İtirilən vüsal amansız iztiraba dönüb şairin könül çırpıntılarını artırır. Bu mənada “Qəribə görüş”, “Xoş təsadüf, acı görüş”, “Təəssüf”, “Xatirə”, “Payız yağışı”, “Bir ağ xatirə” və s. şeirlər həsrət lirikası adlana bilər:
Payız yağışıdır məhəbbətimiz,
Daha istisini duya bilmərik.
O ayrılıq adlı günahımızı,
Bu soyuq yağışla yuya bilmərik.
(“Payız yağışı”)

Yaxud:
Kaş ki, şəhərimiz böyük olsaydı,
Sənlə rastlaşmağım heç olmazdı ki.
İnsan dənizində itsəydin əgər,
Bu qəmli şeirim də yazılmazdı ki.
(“Kaş ki”)

“Bəlkə unutmusan?” adlı şeirində şair yaşlı çağında xəyalən gəncliyin alovlu günlərinə qayıdır, acı sevgi xatirəsini qarşı tərəfdən də umur:
Sən mənim dərdimdən xəbər tutdunmu?
Ayrılıq illərin arxasındadır.
Həsrətin könlümə elə köz salıb,
Alovu gözümün qarasındadır…

…İllər arxasında qalan eşqimiz,
Sənin xatirində yaşayırmı heç?
O birgə ayları, birgə günləri
Sənin xəyalların daşıyırmı heç?…
Əlbəttə, biz bu kiçik yazıda Tofiq Qəbulun yaradıcılığını tam işıqlandıra bilməsək də, hər halda, onun poeziyası haqqında oxucuda müəyyən bir təəssürat yaratdıq. Şairin sözə məsuliyyəti, orijinal deyim tərzi, bədii təsvir və ifadə vasitələrini yerli-yerində işlətməsi, müxtəlif şeir janrlarından, ölçülərindən məharətlə istifadə etməsi oxucunu razı salır.
“Susub kədərimi tüstülədirəm”, “Təbəs­sümü yanağına tikilmiş bu vücud, bükülmüş belinin astarı sökülmüş bu vücud”, “Qəlbi şırım yurdumuzda çadır tarlaları bitirdik”, “Ağrı nişan üzüyümdür”, “Göy yerə bənd edir göy qurşağını, fırlanan dünyamız sanki dayanır”, “Gecə göz yaşımı sözlə siləndə”, “Alnımdakı qırışlar həsrət məktubu kimi, qarışıq xətlər ilə calandı bir-birinə”, “İncə dodağından qopan ağ buxar sözünə bələnən zərif tül idi”, “Bir dön Atabəylər türbəsinə bax, o göz muncuğudur şəhərin üstə”, “Ruhum, hissim göy sakini” və başqa bu kimi obrazlı deyimlər Tofiq Qəbula məxsusdur.
Bütün bu dediklərimiz sübut edir ki, söz dünyasında Tofiq Qəbulun öz yeri, öz dəsti-xətti vardır. “Köksüm altda söz döyünür” şeirində şair haqlı olaraq yazır:
Səfərə hazır yolçuyam,
Əyləyib döndərmə məni.
Ruhum, hissim göy sakini,
Göylərdən endirmə məni.

Gözlərimdə işıq halə,
Ürəyimdə od şəlalə.
Bir mayakam uzaq yola,
Soyudub söndürmə məni.

İşıq seli sözə dönür,
Köksüm altda söz döyünür.
Ağ vərəqdə söz görünür,
Bu anda dindirmə məni,
Bu anda dindirmə məni.

Akif AXUNDOV,
Sevindik VƏLİYEV.
“Naxçıvan şair və yazıçıları” kitabı.
Bakı. ”Elm və təhsil” nəşriyyatı.
2009.

ZAUR USTAC – DAĞLARIN…

40281893_1392583767541425_9115219456056885248_n

DAĞLARIN

                                            “Şuşanın dağları abı dumanlı,

                                             Qırmızı koftalı, yaşıl tumanlı…”

Əsrin dördə birin vermişik yelə,

Çulu çoxdan düşüb, çaya dağların…

Təmiz adı vardı, “quzey qarı” tək,

Bağrına xal düşüb, saya  dağların…

* * *

Başında çalma tək, ta durmur duman,

Əynində qalmayıb, nə kofta, tuman,

Lütlənib haçandır, qalıb  lüt-üryan,

Qarına qan düşüb, maya dağların…

 

* * *

“Göznən görən”  olduq, ta yox yalanı,

Bəh-bəhlə şəlləndik, zərli palanı,

Daranıb,  talındı, olan-qalanı,

Ah-naləsi düşüb, Aya dağların….

* * *

İgidə “Tur dağ”-ı deyib, görənlər,

Dağa oxşadıbdı,  özün ərənlər,

Hanı o ayama, ya ad verənlər?

Kalı çoxdan düşüb, haya dağların…

* * *

Ustacam, öcümü ala bilmirəm,

“Dədəm” dediklərin* deyə bilmirəm,

O döndü, mən indi dönə bilmirəm,

Səyi  məndə düşüb, zaya dağların…

30.04.2019. (14:00 – 19’) Bakı.

 

*Arsız aşıq elsiz necə yaşadı???

                                              Ölsün Ələsgər tək qulların, dağlar…

 

DAGLARIN ZAUR USTAC

Müəllif: Zaur Ustac

© Zaur USTAC,2019. Bakı.
WWW.YAZARLAR.AZ və WWW.USTAC.AZ

“ORİYENTİR ULDUZU” – MÜBARİZƏ LAYİQ POVEST

ZUOU
(Zaur Ustacın ”Oriyentir ulduzu” povesti haqqına)

Şair Zaur Ustacı nə müddətdir ki, şair kimi tanıyir və yaradıcılığını izləyirəm.Lakin son vaxtlar onun ”Oriyentir ulduzu” adlı povestinə gec də olsa rast gəldim (Povest 2011-ci ildə yazılıb) və onu həm də nasir kimi tanıdım.
Əsərin həcmi kiçik olsa da, (cəmi 30-35 səhifə) hadisələrin drammatik gərginliyi, konkret situasiyalar, baş qəhrəmanın keçirdiyi psixoloji hallar, ön cəbhədəki vəziyyət, əsgərlərimizin həyatı və s… oxucuya həcmli əsər təsiri bağışlayır.
Povestin qəhrəmanı hamımızın yaxşı tanıdığı və sevdiyi Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Mübariz İbrahimovdur. Əlbəttə, yazıçı igidimizi yalnız cəbhənin ön xəttində təsvir edir. Lkin yazıçı hərdən fürsət tapıb Mübarizin öz dili ilə bizi onun keçmişi ilə tanış etməyi bacarır.Aydın olur ki, hərbi xidməti başa vurmuş bu 22 yaşlı gənc Vətənin tikə-parça vəziyyəti ilə barışa bilmir, vətənpərvərlik duyğusu onu yenidən ön cəbhəyə-əsgərlik həyatına çağırır. Müəllif Mübarizin dili ilə deyir; ”Nə bilim e, vallah, bir şeyi başa düşə bilmirəm ki, bu şərəfsizlərin oyunbazlıqlarına nə qədər dözəcəyik? Qrajdanskidə dözmək olmur, deyirsən, gedim orduya. Orduda dözmək olmur. Deyirsən, ön cəbhəyə. Burda heç dayanmaq olmur. Şərəfsizlər hər gün gözünün qabağında min hoqqadan çıxırlar.Lap dəli oluram. Ya Allah, sən özün səbr ver !”.
Zaur Ustaclı bu gənc oğlanın blindajdakı bir günlük həyatını, eləcə də, əsgərlərimizin həyatını, döyüş xəttini, 1-ci, 2-ci, 3-ü oriyyentirləri, səngərləri, düşmən tərəfin mövqeyini və s… olduqca inandırıcı təsvir edir. Düşmən tapdağında olan kəndlərimizin, çaylarımızın, dağlarımızın dəqiqliklə verilən adları oxucuda döyüş mıvqeyi haqqıda geniş təəssürat yaradır. Gizir Mübarizin hərbi qaydalara necə diqqətlə əməl etdiyini, özündən rütbəcə aşağı olan əsgər yoldaşları ilə isti münasibətləri, təbii ki, oxucunun gözlərində qəhrəmanımızın unudulmaz portretini yaradır.
Mübariz qarşısına məqqsəd qoymuşdur; Düşmənlə təkbətək üz-üzə durmaq, əsrlərlə bizə qənim kəsilən, torpaqlarımızda at oynadan, Xocalı kimi dəhşətli qırğınlar törədən erməni faşizminə dərs vermək, onlardan xalqımızın intiqamını almaq.
Əsərdə təsvir olunan sonrakı hadisələr Mübarizin silahlanaraq təkbaşına düşmən tərəfə adlaması ilə davam edir. Gücü və ləyaqətinə arxalanan Mübariz ata-anasına məktub qoyur. O bu məktubda bir seyid kimi Allaha sığındığını, ermənidən qisas alaraq şəhid olmaq arzusunu ifadə edir. Axı Mübariz üçün tarixi örnəklər var. Axı Çanaqqala savaşında Seyid Çavuş 200 kiloluq mərmini topa yeritməklə döyüşdə ciddi dönüş yaratmışdı.
Ədib düşmənlə təkbaşına döyüşən qəhrəmanın keçirdiyi hissləri, düşmənə nifrətini, onlarla amansız döyüşünü, saysız-hesabsız erməni faşistlərini məhv etdiyini elə dolğun təsvir edir ki, oxucu qəhrəmanı ilə qürurlanır, onun apardığı döyüşü həyəcanla izləyir. Yazıçı Mübarizin dili ilə deyir; ”Həmişə bu yolla düşmən mövqeyinə ya əsgər gələr, ya da yoxlama. Həmişə onların tərkibində çoxlu generallar, polkovniklər olan komissiyalar yoxlayıb ”5” verərdilər. İndi bu yolla onları ”yoxlamağa” Azərbaycan ordusunun peşəkar giziri gəlirdi. Özü də bu yoxlama qəfil yoxlama idi. Görən, bu şərəfsizlərin döyüş hazırlığı nə yerdədir, neçə alacaqlar bu imtahandan?

Yoxlamaya bizim Mübariz gedirdi, ”Mübariz”

(Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Mübariz İbrahimova həsr edirəm)

Zirvədə yurd salan qartallar kimi
Səngərdə düşməni izləyirdi o.
Qəlbinə yığmışdı qəzəbi, kini.
Vulkan püskürməsi gözləyirdi o.

Hələ iyirmi iki yaşı var idi,
Hələ iyirmi iki bahar görmüşdü.
Hələ qəlbində eşq körpə bar idi,
Həm də bu yaşda o, nələr görmüşdü.

Onun qan yaddaşı haray salaraq
Bütöv bir tarixi deyirdi ona.
Yurda ”qonaq” gələn erməni alçaq
İndi sahib çıxıb Qarabağıma.

Qəzəbi sıyrılıb çıxdı qınından,.
Düşmən sədlərini yardı Mübarız.
Xətai imanı axdı qanında,
Önünə çıxanı qırdı Mübariz.

Bir can minə qarşı -budur möcüzə
Qaya fırtınayla çarpşdı o gün.
Dünya heyran qaldı bu eşqə, gücə.
Rembolar ekrandan yığışdı o gün.

Şəhid zirvəsində haqqa sığınıb,
Vətəni qürurla süzdü Mübariz.
Bütövlük hayqıran bayrağa dönüb,
El-el, oba-oba gəzdi Mübariz.

Ey Milli Qəhrəman, alqış bu ada
Adına yaraşır bu fəxri adın.
Mübariz adını atan qoysa da,
Qəhrəman adını özün qazandın.

Yurdun bütövlüyü dinin imanın
Gec-gec yox olacaq bu duman bu çən.
İndidən görürəm, ey qəhrəmanım
Şuşada ucalan heykəlini mən.
Mübariz ”məğlubedilməz erməni ordusu” mifinə son qoydu. Öz ölümü ilə belə düşməni lərzəyə saldı.
Povest qəhrəmanın həlakı ilə başa çatsa da, yazıçı onun əbədiyaşar insan olduğunu oxucuya təlqin etməyi bacarır.
Ancaq bir oxucu kimi məni qane etməyən bəzi məqamları da yazıçının diqqətinə çatdırmaq istəyirəm. Düşmən kazarmasına girən Mübarizdə hərdən mərhəmət hissi də baş qaldırır, hətta bəzi düşmən əsgərini öldürməkdən vaz keçir. Məncə, bu, inandırıcı deyil. Xocalı dəhşətini oxuyub öyrənən, televiziya vasitəsi ilə bu faciəni izləyən Mübariz amansız olmaya bilməzdi.
Bir də istərdim kİ, Mübarizin düşmənlə qarşılaşdığı zaman konkret erməni obrazı olsaydı, yaxşı olardı. Məsələn; erməni komandiri, erməni zabiti və s…
Povest yüksək ideya daşıyıcısı kimi dəyərə malikdir.Yeniyetmə və gənclərimizin Mübariz kimi qəhrəmanlarımızı öyrənməyə böyük ehtiyacı var. Axı qarşıda Böyük Qarabağ Savaşı durur.
24.04.2019. Naxçıvan.

tofiq qebul

Müəllif: TOFİQ QƏBUL

YAZARLAR.AZ

WWW.YAZARLAR.AZ  VƏ  WWW.USTAC.AZ

Əlaqə:  Tel: (+994) 70-390-39-93     E-mail: zauryazar@mail.ru

HƏRB  MÖVZULU  YAZILAR   və  ya DÜNYANIN  BİR  RƏNGİ  VAR…

ZUOU

HƏRB  MÖVZULU  YAZILAR

və  ya

DÜNYANIN  BİR  RƏNGİ  VAR…

(On yeddinci yazı)

Salam olsun, çox dəyərli oxucum. Min şükür Uca Yaradana ki, Sizlərlə yeni bir görüş də qismətdə var imiş hələ… Bu dəfəki söhbətimizin mövzusu hərflər, sözlər, kitablar silsiləsindən olan, müasir dövrümüzdə bəlkə də ən vacibi, ən yaralı yerimiz, xüsusi diqqət və qayğıya ehtiyacı olan sahə hərb mövzulu yazılardır. Günümüzdə – yeniyetmə və gənclərimizin bu qədər informasiya bolluğu içində itib-batdığı bir vaxtda bizim bundan vacib mövzumuz ola bilməz deyə düşünməkdəyəm. Məncə, gəncliyin lazımlı-lazımsız, çox vaxt zərərli məlumatlarla istər-istəməz yükləndiyi vaxtda bu məsələyə xüsusi diqqət göstərilməlidir. Bundan əvvəlki yazılarda bir çox tanınmış və hələ bir o qədər də tanınmamış yazarlardan çoxlu misallar gətirərək, nələrin, hansı istiqamətlərin bizə faydalı ola biləcəyi barədə mülahizələr irəli sürmüşdük. Ancaq, indi vəziyyət  tamam fərqlidir. Ümumi yazılardan, standart romançılıqdan fərqli olaraq, hərb mövzulu yazılar yazardan xüsusi dəqiqlik tələb edir ki, yazıçı müəyyən kriteriya və dəyərlərə ciddi əməl etməli, bu işə səthi yanaşmamalıdır. Əgər, ehtiyac yaranarsa mütləq peşəkar hərbçilərdən, mütəxəssislərdən məsləhət və tövsiyələr almalı, bunu özünə eyib saymamalıdır. Əks təqdirdə, yəni öz bildiyi kimi,  bir az hissə qapılıb, bir az da eşitdiyi real vəziyyəti əks etdirməyən şişirdilmiş söhbətlərdən bəhrələnərək qələmə alınan yazılar, povest, roman (indi dəb halını almış sənədli romanlar da daxil olmaqla) deyil, olsa-olsa nağılvari publisistika şəklində, çox gülünc formada təzahür edir. Və əlbəttə, bunu çox az sayda oxucu kütləsi, o kütlə ki, onlar işin əsli ilə maraqlanır, bu yeni kitabı oxumaq üçün büdcələrindən pul ayırır, alır, oxuyur və gülür… Acı-acı gülür… Bilirsiz, daha yaxşı anlaşılan olması üçün belə bir misal çəkim, hərb mövzulu yazılar əslində məsələn, tibbə, coğrafiyaya, idarəetməyə və s. konkret obyekti olan, dəqiq məsələ və terminlərdən istifadə olunan yazılardan heç nə ilə fərqlənmir. Nəsə xırda bir qeyri-dəqiqlik olsa, təxminən hamımızın sevə-sevə dəfələrlə izlədiyi “Bəxtiyar” flimindəki o məşhur səhnəni  (“10 metr – 5 metr ” məsələsi) xatırladan gülünc vəziyyət ortaya çıxır. Hansı ki, xüsusi ilə son dövrlər Birinci  Qarabağ Müharibəsindən bəhs edən yazılmış əsərlər belə səhvlərlə zəngindir. Bu qəbildən olan qeyri-müəyyənliklər əsasən subardinasiya məsələlərində və döyüş səhnələrini təsvir edərkən  məlumatsızlıqdan baş verir. Bu proses bir yandan təbiidir, çünki, məşhur yazarların da belə problemləri olub. Məsələn, dünyaca məşhur Remarkın (Erich  Maria  Remarque) əsərləri bu tip çatışmazlıqlarla doludur və onun fikirləri, təxəyülü bir tərəfli olub, gənc əsgər düşüncələrindən o yana keçə bilmir…  Halbuki, ordu, müharibə təkcə əsgərlərdən ibarət olmayıb, daha mürəkkəb quruluşa malik bir təsisat və hadisədir. Hələlik bizim  Remarkla heç bir işimiz yoxdur. Misalı sadəcə ruh düşkünlüyünə qapılmağa əsas olmadığını göstərmək məqsədi ilə çəkdim. Bir də axı biz hal-hazırda müharibə vəziyyətində yaşayan ölkənin vətəndaşlarıyıq. Hardasa, az qala hamımızın ətrafında döyüş yolu keçmiş qazilərimiz, haliyədə hərbi xidmətini davam etdirən hərbçi dost-tanışlarımız var. Sadəcə bu məsələdə bir balaca diqqətli və məsuliyyətli olmaq tələb olunur. Bütün şübhəli məqamlarda təxəyülün məhsulunu və ya real hadisəni kağız üzərinə köçürüb, tarixin yaddaşına atmazdan əvvəl mütləq “dosta ganaşmaq” lazımdır. Necə deyərlər,  – “məsləhətli don gen olar”. Bir cümləni yazarkən düşünün ki, nə vaxtsa bu sətirləri saatlarla qızmar Günəşin istisində qanlı döyüşün od-alovunu unudan və ya şıdırğı yağışın altında islanıb, çim su mundirdə ayağını qoymağa bir barmaq quru yer axtarışında soyuq güllənin hər an bəxş edə biləcəyi buz kimi ölümü unudaraq, ilan-çayınlı, qarlı-şaxtalı, çovğunlu-boranlı məşəqqətli yollar keçərək sağ qalmış əsgərlə yanaşı, həmin döyüşləri təşkil edən, tək-tək əsgərləri deyil, yüzlərlə, minlərlə  nəfərlərdən ibarət bölmələri şahmat taxtasındakı fiqurlar kimi döyüş sahəsinə düzən və hər nəfərinə görə məsuliyyət daşıyan, döyüşlərə rəhbərlik edən, müharibələri udan, bəzən uduzan – bu qaçılmazdır – generallar da oxuya bilər…  Düşünürəm ki, hərb mövzulu yazının uğurlu alınmasının birinci şərti  yazarın hadisələrə reala yaxın  təfəkkürlə baxmasından, və qəti olaraq hissə qapılmamasından ibarət ola bilər.  Bu yazıdan əvvəlki on beşinci və on altıncı yazılardakı prinsipə sadiq qalaraq, yenə böyük əksəriyyətimizə məlum olan yazarlar və onların əsərləri üzərindən mühakimə yürüdərək bu məsələyə aydınlıq gətirməyə çalışacağam. Bu söhbətə başlamazdan əvvəl kiçik bir haşiyəyə çıxmaq istəyirəm:

HAŞİYƏ

Bəşər övladı əlinə qələm alan gündən  onu əsas iki məsələ; döyüş və eşq düşündürüb. Demək olar ki, lap qədimdən üzübəri yazı nümunələri ya döyüş və ov səhnələri ilə zəngin müharibələrdən, ya da eşqi, sevgini tərənnüm edən məhəbbət dastanlarından ibarət olub. Ən uğurlu nümunələr bu iki mövzunun birlikdə işləndiyi, hadisələrin həmahəng inkişaf etdiyi əsərlərdir. Belə nümunələr lap qədim zamanlardan mövcuddur və günümüzdə də var. Bu hadisə öz-özlüyündə onu göstərir ki, dünya nə qədər rəngarəng, hadisələrlə zəngin görsənsə də əslində onun bircə rəngi var, bizim onu hansı məqamda, hansı rəngdə görməyimizdən asılı olmayaraq, dünya qırmızı rəngdədir. Dünya müharibələrin qırmızı qanı, eşq məclislərinin qırmızı şərabı rəngdədir. İddia edirəm ki, dünyada tək bircə əsl rəng var  o da qırmızıdır, al-qırmızı… Yerdə qalan ağdan qarayadək olan rənglər sadəcə qırmızının ağa doğru solğunlaşmasından,  nəhayətdə “AĞ”dan – XEYİR  (GÜNDÜZ) – və qaraya doğru tündləşməsindən  sonda “QARA” dan – ŞƏR  (GECƏ) – ibarətdir. Al-qırmızı rəng bu spektrin düz mərkəzində dayanır və həyat mənbəyi rolunda çıxış edir. Yəqin ki, bəşər övladının kəşf edib, adlandırdığı ilk rəng də məhz qırmızı, al-qırmızı olmuşdur. Bu proses çox sadə – insanın  özü yaralandıda və ya ovladığı ovun axan qanı ora-bura bulaşdıqda (yəqin ki, insan əlini ocaq qalamazdan əvvəl yaralayıb) baş verə bilərdi… Çox güman ki, insan oğlu ilk müharibənin başlaması xəbərini də, elə ilk sevgi məktubunu da məhz öz qanı ilə, qırmızı rəngdə yazmışdır…

Yuxarıda, haşiyədə tanış olduğumuz məlumatlar üzərindən belə bir mühakimə yürütmək olar ki, qırmızı elə, mükəmməlliyin rəngidir. Al-qırmızı rəng əslində elə, mükəmməllikdir. Özündə sevgi ilə nifrəti, savaşla barışı, sülh ilə müharibəni birləşdirən vəhdətin, birliyin, tamlığın, bərabərliyin  simvoludur, qırmızı… Bəli, məhz tamlığın, mükəmməlliyin rəmzidir, qırmızı… Yerdə qalan rənglər onun çalarları, sadəcə bu rəngin mövcudluğunu göstərmək, mütləq hakimliyini sübut etmək üçündür.

Mətləbdən uzaqlaşmayaq, əlbəttə,yazılı nümunələrin içərisində misal göstərmək üçün belə bir əsər var. Hansı ki, onu böyük əminliklə qırmızı, mükəmməl adlandırmaq olar. Bu, dahi Lev Tolstoyun “Hərb və sülh” əsəridir. Əslində əsərin adı artıq özü barədə tam məlumat  verir. Ancaq, bu sadəcə təsadüfi belə seçilimiş maraqlı, cəlbedici ad da ola bilərdi. Əsərlə tanış olanlar bilir ki, bu belə deyil.  “Hərb və sülh” yuxarıda sadalanmış və sadalanmamış bütün vacib kriteriyalara, meyarlara tam cavab verən mükəmməl  bir əsərdir. Olduqca geniş spektrli müşahidə qabiliyyətinə, vacib biliklərə, dərin dünyagörüşünə malik olan böyük sənətkar döyüş səhnələrindəki ən xırda detalları, rütbə və statuslardan asılı olmayaraq hərbçilərin hiss və fəaliyyətlərini, mülki həyatda olan münasibətləri, sevgi məsələlərini elə yüksək zərgər dəqiqliyi ilə təqdim etmişdir ki, sadəcə deməyə söz tapmırsan. Bu əsərdən bütün insanlığa tövsiyə ola biləcək bir vacib məsaj da çıxır. Qərarsızlıq, elə yoxluğun özünə bərabərdir. “Etməyib peşman olmaqdansa, et peşman ol…” – deyir mütəfəkkir. Bəli, dahi Lev Tolstoyun, məşhur “Hərb və sülh”- ü mükəmməldir. Ancaq, görək, bu əsər müasir azərbaycan oxucusunun tələblərinə cavab verirmi? Mən deyərdim ki, çox az bir qisim oxucu kütləsi  bu cür iri həcmli əsərlərə maraq göstərib oxuyur. Nə qədər dəyərli və mükkəmməl olsa da  ilk baxışda müasir gənclərin olduqca böyük əksəriyyəti üçün “KİM  OXUYACAQ???” baryeri yaradan belə vacib əsərlər günümüzdə rəflərdə qalmağa məhkumdur. “Hərb və sülh”-ü misal çəkməkdə məqsədim sadəcə böyük əksəriyyətimizə məlum olan, tanıdığımız  belə bir əsərin varlığını xatırlatmaqdan ibarətdir. “Hərb və sülh” ümumi bir əsər olsa da, sırf hərb mövzulu yazılar üzərində işləyən yazarlarımız  bu, məlum və məşhur əsərdən faydalana bilərlər. Sual ola bilər ki, bu əsər təkdirmi? Yəni heç alternativ variant yoxdurmu? Bu suala böyük əminliklə belə cavab verərəm ki, Miladi ilə 19 fevral  2019 – cu il saat 13:31 – ə qədər mənə ikinci belə bir variant məlum deyil. İndi fikrimi əsalandırmaq üçün yenə böyük əksəriyyətimizə məlum, məşhur nümunələrdən istifadə etməklə  qısa açıqlama verəcəyəm.  Başqa –başqa nümunələrə keçməzdən əvvəl ümumi olaraq onu qeyd etmək istəyirəm ki, sovet ədəbiyyatı döyüş yolu keçmiş müxtəlif rütbəli zabit memuarlarından tutmuş, olduqca dəyərli sovet yazıçılarının müharibədən, qələbədən bəhs edən əsərləri ilə zəngin idi. Sovet dönəminin kitabxanaları xidmət etdiyi ideologiyadan asılı olmayaraq hərb mövzulu əsərlərlə yetərincə, tam təmin olunmuşdular. Və biz istər-istəməz bu nümunələrlə tanış olurduq. Sovet yazıçılarından əlavə rus dilinə çoxlu tərcümələr də olurdu. Yəni bizim şəxsiyyət kimi formalaşdığımız dövrdə hərb mövzulu yazıların qıtlığı olmayıb. Ayrı-ayrı  məşhurlara gəldikdə, gənclər arasında yayğın şəkildə mütaliə olunan Remark  tam birtərəfli yazıb.  Onun haqqında dördüncü yazıda ətraflı yazmışam. Remarkın  yazdıqlarının nəinki, bizim gəncliyə faydası var, hətta düzgün başa düşülmədikdə zərəri ola bilər. Sonra, məsələn vaxtında rus dilində belə bir əsərlə tanış olmuşdum (öz dilimizdə rast gəlməmişəm və adı tərcümə edəndə də çox uyğunsuzluq yarandığına görə belə qeyd edirəm – əvvəlcədən üzr istəyirəm) müəllifi  Кирст Ганс  olan  “Фабрика офицеров”. Məşhurdur ancaq yenə birtərəfli, çatışmazlıqlarla dolu olan əsər. Ümumiyyətlə istər qərb, istər sovet – rus ədəbiyyat nümunələrində ya xidmət etdiyi ieologiyadan dolayı, ya sadəcə məlumatsızlıqdan natamam hərb mövzulu əsərlər çoxdur.

Ümumi olaraq keçid üçün bundan əvvəl “Yazarlar və yazılar” adlı on beşinci yazıda da adlarını çəkdiyim Vasiliy Yan və  Tarle, eyni zamanda onların yazdıqları bir neçə əsər haqqında qısa fikir bildirmək istəyirəm.   Vasiliy Yan və onun digər əsərləri ilə yanaşı xüsusi ilə diqqət çəkən, faydalı ola biləcək “Çingiz Xan” ,  “Kurqanlardan gələn işıq” tarixi –müharibələrlə dolu romanları. Tarle (Евге́ний Ви́кторович Та́рле) və onun da müharibə mövzulu digər əsərləri ilə yanaşı “Napoleon” əsəri. Tarle bu əsərində Napoleonun  timsalında çəlimsiz, cılız lakin, olduqca çalışqan  bir uşaqdan ölkələr fəth edən, papanı hüzuruna gətirən, tirana qədər inkişaf etmiş, anında mühüm qərarlar verməyi bacaran, müharibə qərarları alanda qətiyyətli sərkərdə, döyüşdə öndə gedən, cəsur, qələbəyə susamış əsgər, sevgidə aciz və  eyni zamanda odlu – atəşli  aşiq, idarəetmədə incə, adi  detalı da unutmayan, dərin düşüncəli, sonunda baş əymədən təslim olmağı bacaran insan obrazı yaratmağı bacarmışdır. Bu iki yazardan və onların yazdıqlarından bəhrələnmək olar.

Qismən nümunə ola biləcək, yəni müəyyən məqamlarda  faydalanmaq  mümkün olan Ernest  HeminqueySent-Ekzüperi  barədə onu qeyd edə bilərəm ki, bu yazarların təsvirləri, ifadə vasitələri güclüdür.

Belə ümumi baxışdan sonra dünya ədəbiyyatından üç yazar və üç əsər timsalında fikirlərimi daha dəqiq formada Sizə çatdırmağa çalışacağam. Bu əsərlərin birində hərbçinin mülki həyatda hissləri və istəkləri, ikincisində həm mülki, həm də xidmətdə olan hissləri və fəaliyyəti,  üçüncüsündə isə həm mülki, həm xidməti, həm də döyüşdə başına gələnlər, düşdüyü real vəziyyətlər, həyat həqiqətləri oxucunun gözləri önündə canlanır…

Birinci, dünyaca məşhur, kolumbiyalı yazıçı, ədəbiyyat sahəsində Nobel mükafatı laureatı  Qabriel  Qarsiya  Markesin  1956-1957-ci illərdə yazdığı  və ilk dəfə 1961-ci ildə dərc etdirdiyi “Polkovnikə məktub yoxdur” povesti – hamını özünə borclu bilən bir hərbçinin xidmətdən (bütün həyatını nəyinsə və ya kiminsə uğruna xərclədikdən) sonra keçirdiyi hisslər…

İkinci, yenə məşhur, görkəmli İtaliya yazıçısı Dino Bussatinin ilk romanı olan “Tatar çölü”. Bu roman haqqında bir az ətraflı yazmaq  istəyirəm. Romandan və qəhrəmandan söhbət açmazdan  əvvəl bir məsələni nəzərinizə çatdırmaq istəyirəm. İnanın ki, əgər bu romanın adını dəyişib məsəl üçün “Gözlərimiz üfiqdə”, “Səngərlərdən sonra”, “Qarşı duran dağlar” və s. və i…  qoysaq və Covanni Droqonu  Məlikşah adlandırıb, bəzi adları, təbir və terminləri müasirləşdirib, özümüzünküləşdirsək, hadisə və hisslər atəşkəsdən sonra, son iyirmi beş ildə bizim orduya və hərbçilərə elə uyum sağlayır ki, sanki, bu yazı iyirmi il Azərbaycan ordusunda, Haramı düzündə və ya digər bir bölgədə – təmas xəttində xidmət etmiş zabitin qələmindən çıxıb… Bu dərəcədə oxşardır vəziyyətlər…

Dino Bussatinin  “Tatar çölü” əsərinin qəhrəmanı Bastiani qalasında xidmət edən Covanni Droqonun bütün həyatı, gənc zabit kimi seçim qarşısında qalması, ümidlərlə dolu xidməti, mülki həyatla ordu  həyatı arasında çırpıntılar, dünyadan istədikləri, ala bildikləri, nələrin uğrunda nələrdən vaz keçdikləri və son… Hamısı elə ustalıqla təqdim olunub ki, yazarın ustalığına heyran olmamaq mümkün deyil. Və onu qeyd edim ki, heyran olmaq azdır, nümunə götürmək, əxz etmək lazımdır… Və nəhayət üçüncü,  Emmanuil Kazakeviç və onun 1948 – ci ildə qələmə aldığı “Двое в степи” povesti

( Эммануи́л Ге́нрихович Казаке́вич, “Двое в степи”). Təəssüfki, bu povestin dilimizdə olan tərcüməsinə rast gəlməmişəm. Kazakeviçin bu povestdən başqa da hərb mövzulu  bir-birindən maraqlı əsərləri var.  Kazakeviç  İkinci Dünya Müharibəsinin sovetlər birliyində yaşayanlar üçün Böyük Vətən Müharibəsi adlanan əsas və həlledici hissəsinin başlandığı ilk gündən qələbəyədək döyüşən ordunun tərkibndə, olduqca müxtəlif cəbhələrdə şərəfli döyüş yolu keçmiş, tanınmış sovet yazıçısıdır. Görkəmli yazarın həyat və fəaliyyəti ilə tanış olduqda görürsən ki, həqiqətən də o fərqlidir və bütün xüsusiyyətlərinə görə  öz müasirlərindən fərqlənir… Bu fikri onun öz müasirləri səsləndiriblər. Onun haqqında hələ sağlığında belə bir deyim olub: “Kazakeviç başqaları kimi isti kabinetlərdə, orda-burda, küncə-bucağa qısılıb yazmayıb…” Kazakeviçin yaratdığı Oqarkov obrazı dahi Lev Tolstoyun, məşhur Qabriel  Qarsiya  Markesin,   görkəmli Dino Bussatinin  qəhrəmanlarından nümunə  ola biləcək dərəcədə fərqlənir. Əlinə qələm alıb hərb mövzusunda nəsə yazmaq istəyən şəxsin Emmanuil  Kazakeviçin yaradıcılığı ilə, ələxsus bu povesti ilə tanış olması olduqca faydalı ola bilər deyə düşünməkdəyəm. Povestdəki  istər döyüş səhnələri, insan taleləri, qəbul olunan qərarlar istərsə də əsərin qəhrəmanı gənc zabit Oqarkovun başına gələnlər, onun ən müxtəlif;  həm döyüş, həm şəxsi münasibətlər zəminində aldığı doğru qərarlar ibrətamizdir. Əgər fikir verdinizsə, Lev Tolstoyun “Hərb və sülh” əsərindən başqa misal gətirdiyim və əslində ən faydalı ola biləcək əsərlər sırasında adı hallanan nümunələr ikisi povest, biri isə o qədər də böyük həcmli olmayan roman oldu. Bu nümunələr xarici – dünya ədəbiyyatından seçmələr idi. Bəs görək bu qəbildən özümüzün olan, milli, nəyimiz var?

Və əlbəttə, yenə keçid üçün  tarixilik baxımından İsa Hüseynovun (İsa Muğanna), İsmayıl Şıxlının adlarını çəkib onların ekranlaşdırılmış əsərlərini misal göstərmək olar. Sırf hərb mövzusunda (şəxsi münasibətlərin inkişafı, döyüş tapşırıqlarının yerinə yetirilməsi səhnələrinin təsviri baxımından) mükəmmələ yaxın, yəni, qırmızımtıl olan yeganə nümunəmiz var.  Bu, ötən əsr, 50-ci illərin əvvəllərində İmran Qasımovla Həsən Seyidbəylinin birgə qələmə alıb, nəşr etdirdikləri  “Uzaq sahillərdə” əsəridir. Kitab az vaxt içərisində geniş oxucu kütləsinin rəğbətini qazanır və əldən-ələ gəzir. Xalqımızın qəhrəman oğlu Mehdi Hüseynzadənin Böyük Vətən müharibəsində (1941-1945) əfsanəvi igidlikləri barədə oxuculara geniş məlumat verən əsərin populyarlığı onun filmə çevrilməsinə səbəb olur. Aradan uzun müddət keçməsinə, cəmiyyətdə və ictimai şüurda müəyyən dəyişikliklər olmasına baxmayaraq, görkəmli rejissor Tofiq Tağızadənin quruluşu, H.Seyidzadə ilə İ.Qasımovun ssenarisi əsasında 1958-ci ildə lentə alınan eyni adlı film  Azərbaycan kinosunun nadir incilərindən biri olaraq qalmaqdadır. Əgər diqqətinizdən qaçmayıbsa, yuxarıda sovet və dünya ədəbiyyatından adı çəkilən nümunələrin də əksəriyyəti ekranlaşdırılıb. Elə əsərlər var ki, dövrün tələbinə görə dəfələrlə təkrar-təkrar müraciət olunub.  Bu faktın özü həmin əsərlərin vacibliyinin  və tərbiyəvi  əhəmiyyətinin  hansı dərəcədə yüksək olmasının bariz nümunəsidir.

Bütün bunlarla bərabər bizim bir sevimli yazarımız da var ki, tarixiliklə müasirliyi yaradıcılığında böyük ustalıqla birləşdirməyi bacarıb. Onun “Batmanqılıncı” nə qədər tarixidirsə, “Dolu” – su da o qədər müasirdir. Bu şəxs doğru olaraq, “Çadırda Üzeyir Hacıbəyov doğula bilməz” deyən Aqil Abbasdır. Aqil Abbasın “Dolu” romanı da eyni adlı ekran əsəri olaraq tarixin yaddaş səhnəsində öz yerini almışdır. İstər roman kimi, istərsə də film kimi  “Dolu” yuxarıda sadaladığımız tələblərin çoxuna cavab verən, faydalana biləcəyimiz nümunələr sırasına daxildir. Ancaq, bütün bunlara rəğmən, nə dünya, nə sovet, nə müasir ədəbiyyatımızda elə bir nümunə yoxdur ki, bundan əvvəlki – on beşinci –  “Yazarlar və yazılar” adlı yazıda “Əli və Nino” kimi misal gətirib, nümunə göstərəsən. İndi mükəmməl yazı ortaya qoymaq istəyən yazar, “Hərb və sülh”-dən, “Двое в степи” – dən, “Uzaq sahillərdə”-dən,  “Dolu”-dan eyni dərəcədə bəhrələnib, təxminən 70 – 80 səhifə həcmində iri həcmli povestlər və ya yığcam romanlar ortaya qoymaqla dövrümüzün standartlarını yaratmalıdırlar.

Demək olmaz ki, heç bir iş görülməyib, əksinə çox iş görülüb. Müxtəlif yaş təbəqələrindən olan çoxlu yazarlarımız öz səyləri, vəsaitləri hesabına nələrsə etməyə çalışırlar. Hələ ötən əsrin 90-cı illərindən başlayaraq, müharibə, onun gətirdiyi problemlər, cəmiyyətdə törətdiyi fəsadlar haqqında hekayələr, povestlər, romanlar, publisistik yazılar yazılmağa başlayıb. Son on illikdə (2010-cu ildən), xüsusi ilə Mübarizdən və Aprel hadisələrindən (2016-cı il) sonra silsilə əsərlər ortaya qoyulub ki, əslində bu yazının yaranma səbəblərindən biri, bəlkə də birincisi elə bu yazılar olmuşdur.  Son illər nəşr olunmuş bəzi əsərlərlə tanış olduqda yazarın ən elementar məlumat və biliklərdən xəbərsiz olduğu ortaya çıxır. Yuxarıda buna aid “Bəxtiyar” filmindən  “qazmaçı”

“yoldaş oynayanlar”-in vəziyyətini misal gətirmişdim. İnanın, elə misallar var ki, rəqqaslar onların yanında toya getməlidir. Rast gəlinən ən çox və yolverilməz səhvlərə aşağıdakılardır:

– Subardinasiya məsələlərinin pozulması (buna maksimum  Aqil Abbasın “Dolu”-sundakı “Komandir” xitabı səviyyəsində icazə verilə bilər ki, bu da Birinci Qarabağ Müharibəsi və hal-hazırda bəzi döyüş postlarındakı təcrübədən qaynaqlanır),

-Rütbələrin və vəzifələrin qarışdırılması (X – XI sinif səviyyəsindəki hərbi bilikdir),
-Bölmə (bölük, tabor və s.) adlarının səhv salınması, -Döyüş səhnələrinin təsvirində adı keçən silah-sursatın texniki göstəricilərinin bilməməzlik ucbatından nəzərə alınmaması (çox gülünc mənzərlər ortaya çıxır ki, əgər qiyaslasaq,  heç nağıllarımızda belə söhbətlər  olmayıb)  və s. bu qəbildən olan digər məsələlər.

Unutmayaq  ki, həkimlik, rəssamlıq, memarlıq, coğrafiyaşünaslıq, mühəndislik, hesabdarlıq  kimi,  hərb işi də spesfik  bir sənətdir. Və sadaladıqlarımın hamısından çətin, məsuliyyətli, dəqiq olduğu qədər də yaradıcılıq tələb edən bir işdir. Yuxarıda nümunə göstərdiyimiz əsərlərin müəlliflərinin həyatına bir də qısa nəzər salaq:

-Həm Lev Tolstoy, həm də  Emmanuil Kazakeviç müharibədə iştirak etmiş, real qanlı döyüş səhnələrinin və bütün digər proseslərin canlı şahidi olmuş peşəkar zabit  idi.

-Həsən Seyidbəyli və İmran Qasımovun  ömürlərinin yeniyetməlik-gənclik çağları, təhsil illəri, demək olar ki, şəxsiyyət kimi formalaşdıqları vaxtlar müharibənin ən amansız, qızğın dövrlərinə təsadüf edir. Məncə, bu nəsil yaradıcı insanlar üçün  “onlar müharibənin şinelindən çıxmışdılar” ifadəsi vəziyyəti tam izah edir. Üstəgəl bu şəxslər daim yazdıqlarını ilk öncə bir-birlərinə oxuyur, cavabdeh qurumların qarşısına çıxmazdan əvvəl dost-tanışdan məsləhət  alırdılar.

-Müasirimiz  Aqil Abbas – Qarabağ həsrəti-dərdi ilə qovrulan həsas, şair ürəkli qələm adamı və eyni zamanda Birinci Qarabağ Müharibəsinin  başlandığı ilk gündən istər-istəməz daim baş verən hadisələrin tən ortasında qalmış, bütün baş verənlərdən az-çox xəbəri olan ictimai-siyasi xadim.

Məncə, müəlliflərin keçdiyi həyat yolu və onların yaratdıları əsərlərlə tanış olduqdan sonra  bu məsələdə qaranlıq heç nə qalmır.

Son söz: – müharibə, hərb mövzusunda yazdıqda, xüsusi ilə əgər orda döyüş səhnələri varsa, mütləq bu işdən anlayışı olan bir nəfərlə məsləhətləşin, verin ilk oxucunuz dəyərli qazilərimiz olsun, şübhəli məqamları peşəkarlarla dəqiqləşdirin, yox əgər bunların heç birini etmək istəmirsizsə,  “Google” dostumuzun xidmətindən yararlanın (internetdə istənilən məlumatı tapıb dəqiqləşdirmək olar). Əvvəlki yazılarda da mütəmadi olaraq bu barədə qeydlər edirəm. Ümumiyyətlə, onu unutmayaq ki,  indi nə yazırıqsa, sabahkı gənclik bizim bu günümüzdən xəbərdar olmaq üçün böyük acgözlüklə o yazıları tapıb oxuyacaqlar. Gəlin elə yazaq ki, onları aldatmayaq… Baxmayaraq ki, biz çox aldanmışıq… Qoy onlar aldanmasınlar…

Sona qədər həmsöhbət olduğunuza görə təşəkkürlərimi bildirir, fəaliyyətinizdə yeni-yeni uğurlar arzu edirəm. Uğurlarınız bol olsun. Bu yazının ilk sözündən sonuna qədər bir məqsədi olub – faydalı olmaq, uğura xidmət etmək…

19.02.2019. Bakı.

Müəllif: Zaur Ustac

© Zaur USTAC,2019. Bakı.
WWW.YAZARLAR.AZ və WWW.USTAC.AZ

 

HƏRB MÖVZULU YAZILAR NECƏ YAZILIR

14716299_928225667310573_6151680150911971389_n

“HƏRB MÖVZULU YAZILAR NECƏ YAZILMALIDIR” ? – SUALI ZAUR USTAC CAVABLANDIRIR. HƏRB MÖVZULU YAZI YAZNLAR ÜÇÜN TÖVSİYƏLƏR:

PDF FORMATD:  HƏRBİ YAZARLAR MÜƏLLİF: ZAUR USTAC.

YAZARLAR.AZ

ZAUR USTAC – ƏDALƏT VAR

zaurustac

ƏDALƏT VAR

Hər kəlmənin mayası var, qoru var,

Haqq-hesabda ayaq olar, baş olar…

Şəkərçinin dili baldan şirindi,

Kisəçinin üstü-başı yaş olar…

* * *

Elə söz var, dəyərldir kitabdan,

Baxış var ki, uyarlıdır xitabdan,

Bəni-adəm ayarlıdır turabdan,

Donu yelsə, yolu qaya, daş olar…

* * *

Ustac desin, yazın daşa, qayaya,

Nədən kimsə düşsün boşa, ay-aya?

Nə vaxt haram düşsə döşə, mayaya,

Döl qüsurlu, gözü-qaşı çaş olar…

18.04.2019. (19:39) Bakı.

Müəllif: Zaur Ustac

© Zaur USTAC,2019. Bakı.
WWW.YAZARLAR.AZ və WWW.USTAC.AZ